Coraz więcej codziennych spraw załatwiamy online. Robimy zakupy, korzystamy z bankowości i usług publicznych, rezerwujemy podróże, kontaktujemy się przez komunikatory, zakładamy konta w kolejnych serwisach i przekazujemy przez internet różnego rodzaju informacje.

Im więcej aktywności przenosimy do sieci, tym częściej nasze codzienne decyzje mają znaczenie dla bezpieczeństwa kont, urządzeń i danych. Bezpieczeństwo online nie sprowadza się do jednego programu, mocnego hasła czy ostrożności wobec podejrzanych wiadomości. Tworzy je zestaw codziennych nawyków – od zabezpieczenia urządzeń i kont po świadome korzystanie z sieci oraz rozsądne udostępnianie informacji. Każdy z nich dokłada kolejną warstwę ochrony.

Zacznij od podstaw

Pierwszą warstwę bezpieczeństwa tworzą urządzenia, z których korzystamy na co dzień. Telefon i komputer powinny mieć blokadę ekranu, a system i aplikacje – aktualne wersje oprogramowania. Aktualizacje mogą zawierać poprawki usuwające wykryte luki bezpieczeństwa, dlatego nie warto odkładać ich bez potrzeby. Programy najlepiej pobierać z oficjalnych sklepów i stron producentów, zwracając przy tym uwagę na wymagane uprawnienia. Warto również zadbać o aktualną ochronę przed złośliwym oprogramowaniem – https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/zlosliwe-oprogramowanie--co-to-takiego-jak-sie-chronic wbudowaną w system lub zapewnianą przez dodatkowe rozwiązanie.

Kolejny krok to zabezpieczenie kont. Nie powinno się używać tego samego hasła w kilku ważnych usługach, ponieważ przejęcie jednego dostępu może otworzyć drogę do następnych. Im więcej kont mamy, tym trudniej jednak zapamiętać osobne hasło do każdego z nich. W takiej sytuacji pomocny może być menedżer haseł, który pozwala przechowywać je w jednym zabezpieczonym miejscu. Samo hasło również nie musi być jedyną barierą – w najważniejszych usługach warto włączyć uwierzytelnianie dwuetapowe (2FA), wymagające dodatkowego potwierdzenia przy logowaniu. Szczególnej ochrony wymaga poczta elektroniczna, ponieważ za jej pomocą można odzyskiwać dostęp do wielu innych kont.

Sprawdź, gdzie i jak się łączysz

Dobrze zabezpieczone konto na niewiele się zda, jeśli dane logowania wpiszemy na witrynie, która tylko przypomina prawdziwy serwis. Fałszywe strony internetowe https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/falszywe-strony-internetowe--jak-sie-chronic-przed-utrata-danych-lub-pieniedzy potrafią bardzo dokładnie odwzorować wygląd banku, sklepu czy innej usługi, dlatego przed zalogowaniem warto spojrzeć przede wszystkim na adres w pasku przeglądarki. Literówka, dodatkowy znak lub nietypowa domena powinny wzbudzić czujność. W razie wątpliwości lepiej samodzielnie otworzyć znany adres albo skorzystać z oficjalnej aplikacji. Kłódka przy adresie i oznaczenie „https” informują, że połączenie ze stroną jest zabezpieczone, ale same w sobie nie potwierdzają, że trafiliśmy do prawdziwego serwisu. Dlatego zawsze warto sprawdzić również sam adres strony.

Kiedy już mamy pewność, że trafiliśmy we właściwe miejsce, warto zwrócić uwagę także na sposób, w jaki łączymy się z internetem. Przy bankowości, poczcie, usługach urzędowych i innych ważnych kontach znacznie bezpieczniej wybrać własną transmisję danych niż przypadkowe otwarte Wi-Fi. Dobrym nawykiem jest też wyłączenie automatycznego dołączania do dostępnych sieci, aby telefon lub komputer nie łączyły się z nimi bez naszej decyzji.

Nie podawaj więcej danych, niż potrzeba

Zakupy, rezerwacja noclegu, założenie konta czy potwierdzenie tożsamości – w wielu sytuacjach podawanie danych jest po prostu częścią korzystania z usługi. Z czasem łatwo przestać zwracać uwagę na to, ile informacji właściwie przekazujemy. Warto więc przed wysłaniem formularza zatrzymać się na chwilę i sprawdzić, czy każda z nich jest rzeczywiście potrzebna.

Jeszcze większej ostrożności wymagają sytuacje, w których proszeni jesteśmy o zdjęcie lub skan dokumentu. Dowód osobisty, paszport, umowa czy zaświadczenie mogą zawierać PESEL, numer dokumentu, adres i inne dane, których odbiorca nie zawsze potrzebuje w pełnym zakresie. Zanim taki plik trafi do serwisu czy firmy, zawsze powinniśmy ustalić, dlaczego jest wymagany, kto będzie miał do niego dostęp i w jaki sposób powinien zostać przekazany.

Na tym sprawa się jednak nie kończy. Kopia dokumentu może pozostać w skrzynce e-mail, komunikatorze, pamięci telefonu, chmurze albo folderze pobranych plików długo po tym, jak przestanie być potrzebna. Warto więc co pewien czas sprawdzać, jakie wrażliwe materiały nadal przechowujemy, i usuwać te, których nie musimy już zachowywać.

Co, jeśli dane trafią w niepowołane ręce?

Nawet jeśli ostrożnie wybieramy, komu i jakie informacje przekazujemy, nie nad wszystkim mamy później kontrolę. Dane powierzamy sklepom, serwisom, firmom czy instytucjom i zwykle przestajemy o nich myśleć, gdy dana sprawa jest już załatwiona. Temat wraca najczęściej wtedy, gdy pojawia się informacja o wycieku.

Potocznie mówimy o nim, gdy dane trafiają do osób, które nie powinny mieć do nich dostępu. Naruszenie ochrony danych jest jednak pojęciem szerszym – może oznaczać również ich utratę, nieuprawnioną zmianę czy zniszczenie. Przyczyną może być cyberatak, błąd człowieka lub inne zdarzenie prowadzące do utraty kontroli nad informacjami. Część takich sytuacji może mieć miejsce również poza światem online.

Jak sprawdzić, czy problem dotyczy właśnie nas? W niektórych przypadkach dowiemy się o tym bezpośrednio od administratora danych. Jeżeli naruszenie może powodować wysokie ryzyko dla praw lub wolności osób, których dotyczy, powinien on bez zbędnej zwłoki je o tym zawiadomić i przekazać informacje o zdarzeniu oraz możliwych konsekwencjach.

Warto także śledzić oficjalne komunikaty podmiotu, którego dotyczył incydent. Pomocny jest również rządowy serwis Bezpieczne Dane https://bezpiecznedane.gov.pl/ , w którym można sprawdzać informacje o zidentyfikowanych wyciekach. Jeśli nadal nie wiadomo, czy i jakie nasze dane zostały objęte zdarzeniem, szczegółów warto szukać bezpośrednio u administratora.

Różne dane, różne ryzyka

Po informacji o wycieku najważniejsze jest ustalenie jego zakresu, ponieważ ujawnienie adresu e-mail, hasła czy numeru PESEL niesie ze sobą różne rodzaje ryzyka. Jeśli problem dotyczy danych logowania, trzeba przede wszystkim zmienić hasło – również w innych miejscach, jeśli wcześniej było powtarzane – oraz sprawdzić, czy na koncie nie pojawiły się obce sesje lub logowania.

Przy ujawnieniu adresu e-mail lub numeru telefonu większego znaczenia nabiera czujność wobec kolejnych wiadomości. Oszust, który zna już część prawdziwych informacji, może łatwiej przygotować wiarygodnie wyglądający SMS, e-mail czy rozmowę telefoniczną i w ten sposób spróbować zdobyć następne dane.

Jeśli wśród ujawnionych informacji znalazł się PESEL, dodatkową barierą może być jego zastrzeżenie. Nie oznacza to rezygnacji z normalnego korzystania z wielu codziennych usług – z zastrzeżonym numerem nadal można m.in. pójść do lekarza, zrealizować receptę, wypłacić pieniądze z bankomatu czy załatwić sprawę w urzędzie. Cofnięcie zastrzeżenia jest potrzebne przy niektórych czynnościach, np. gdy chcemy otworzyć nowe konto w banku, zaciągnąć pożyczkę, zrobić zakup na raty, wziąć kredyt na samochód https://www.totalmoney.pl/kredyty_samochodowe  lub leasing, dokonać określonej czynności u notariusza czy uzyskać kopię karty SIM. Nie trzeba przy tym pozostawiać PESEL-u niezastrzeżonego na stałe – można wskazać datę i godzinę jego automatycznego ponownego zastrzeżenia.

Po takim incydencie warto jeszcze przez pewien czas obserwować konta, wiadomości i korespondencję pod kątem aktywności, której nie rozpoznajemy. Jeśli pojawi się nieznana umowa, wezwanie do zapłaty, próba przejęcia konta lub inny sygnał wykorzystania danych, sprawę należy zweryfikować bezpośrednio w danej instytucji i zachować materiały związane ze zdarzeniem.

Nie spiesz się – to jedna z najważniejszych zasad bezpieczeństwa

Nie każde zagrożenie w sieci zaczyna się od skomplikowanego ataku. Czasem wystarczy wiadomość, która trafia w odpowiedni moment: informacja o blokadzie konta, dopłacie do przesyłki, zaległości czy konieczności pilnego potwierdzenia danych. Właśnie na takim mechanizmie często opiera się phishing https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/czym-jest-phishing-i-jak-nie-dac-sie-nabrac-na-podejrzane-widomosci-e-mail-oraz-sms-y – próba nakłonienia odbiorcy do kliknięcia linku, podania informacji lub wykonania określonej czynności poprzez podszycie się pod zaufaną osobę albo instytucję.

Im bardziej komunikat wywołuje presję, tym łatwiej zareagować automatycznie. Dlatego w takich sytuacjach najlepiej zwolnić: przeczytać wiadomość jeszcze raz, sprawdzić nadawcę i adres strony oraz zastanowić się, czy prośba rzeczywiście ma sens. Jeśli coś budzi wątpliwości, lepiej nie korzystać z przesłanego linku ani nie podawać kolejnych danych. Sprawę można zweryfikować samodzielnie, korzystając z oficjalnej strony, aplikacji lub oficjalnego numeru kontaktowego danej instytucji. Kilka dodatkowych sekund na sprawdzenie sytuacji może wystarczyć, by nie wykonać działania, do którego ktoś próbuje nas pospiesznie nakłonić.

Bezpieczeństwo online budujemy na co dzień

Nie da się wyeliminować każdego zagrożenia w sieci ani mieć pełnej kontroli nad wszystkimi miejscami, do których trafiają nasze dane. Można jednak ograniczać ryzyko: aktualizować urządzenia, chronić konta, uważnie sprawdzać strony i połączenia, rozsądnie udostępniać informacje oraz reagować, gdy coś odbiega od normy. Takie działania pomagają szybciej zauważyć niepokojący sygnał i odpowiednio zareagować, zanim problem stanie się poważniejszy.

Źródła:

-https://www.totalmoney.pl/ 
-Analiza bezpieczeństwa polskiego internetu w 2024 roku – Baza wiedzy: https://www.gov.pl/web/baza-wiedzy/analiza-bezpieczenstwa-polskiego-internetu-w-2024-roku 
-Reakcja na wyciek danych – Bezpieczne dane: https://bezpiecznedane.gov.pl/baza-wiedzy/reakcja-na-wyciek-danych 
-Zastrzeż swój numer PESEL lub cofnij zastrzeżenie: https://www.gov.pl/web/gov/zastrzez-swoj-numer-pesel-lub-cofnij-zastrzezenie 
-Protect Your Personal Information From Hackers and Scammers – Federal Trade Commission (FTC): https://consumer.ftc.gov/articles/protect-your-personal-information-hackers-and-scammers 
-Use Two-Factor Authentication To Protect Your Accounts – Federal Trade Commission (FTC): https://consumer.ftc.gov/articles/use-two-factor-authentication-protect-your-accounts 
-Obowiązki administratorów związane z naruszeniami ochrony danych osobowych – UODO: https://uodo.gov.pl/pl/file/5687 

Autor: J.W.